Od srednjovjekovnih početaka, samuraji su inspirisali umjetnost, književnost i filmove – od serije Shōgun do Ratova zvijezda. Ipak, njihova stvarna historija mnogo je složenija i iznenađujuća nego što se često misli.
Naslijeđe samuraja jedinstven je fenomen u kulturnoj historiji. Nijedna druga srednjovjekovna društvena grupa nije tako uporno slavljenja i mitologizirana u popularnoj kulturi – od ukiyo-e grafika iz 18. stoljeća do savremenih videoigara, televizijskih serija i filmova, piše BBC.
Ali kako slava raste, tako raste i iskrivljavanje istine. Jesu li ti „legendarni vitezovi prošlosti“ zaista bili neustrašivi, odani, samopožrtvovani, disciplinirani i jedinstveno japanski ratnici? Prema novoj izložbi Samurai u Britanskom muzeju – ne baš.
Izložba nastoji razbiti maglu fantazije koja okružuje ove često pogrešno shvaćene ratnike i prikazati njihovu stvarnu, daleko složeniju historiju.
Ko su zapravo bili samuraji?
„Oni nisu bili homogena grupa kroz historiju“, kaže kustosica izložbe Rosina Buckland. „Na Zapadu se samuraji najčešće doživljavaju kao ratnici – i to jesu bili. Tako su se pojavili i uzdigli do moći u srednjem vijeku. Ali to nije cijela priča.“
Korijeni samuraja sežu u 10. stoljeće, kada su prvobitno angažovani kao plaćenici na carskim dvorovima. Vremenom su postali seosko plemstvo, ali nisu bili romantični križari koji slijede strogi viteški kodeks.
U bitkama su često koristili zasjede i obmane, a motivacija im je često bila zemlja i status, a ne čast ili nesebična odanost.
Njihova prilagodljivost ogleda se i u spremnosti da prihvate strane utjecaje. Oklop izložen u muzeju ima prsni dio inspirisan portugalskim dizajnom – s oštrim uglovima koji odbijaju metke iz mušketa, vatrenog oružja koje je u Japan stiglo 1543. godine.
„Kultura je moć“
Samuraji su političku moć stekli u haosu borbi za carsko naslijeđe. Klan Minamoto je 1185. godine uspostavio novu vlast paralelnu s carskim dvorom.
Vojni lideri – šoguni – shvatili su da sama vojna sila nije dovoljna. Morali su usvojiti i kulturnu sofisticiranost dvorskog društva.
Njihova državna filozofija temeljila se na kineskoj misli, posebno konfucijanizmu, koji naglašava ravnotežu između vojne moći i kulturne učenosti.
PROČITAJTE JOŠ Na figurici staroj 40.000 godina pronađeni znakovi slični pismu
Samuraji su tako postali pokrovitelji umjetnosti: slikarstva, poezije, muzike, teatra i ceremonije čaja. Ratnici su istovremeno postali i kulturni arbitri.
Od ratnika do državnih službenika
U 16. stoljeću Tokugawa Ieyasu uspostavio je vlast koja je trajala 250 godina. U tom periodu Japan je doživio relativan mir.
Bez velikih bitaka, samuraji su preuzeli administrativne uloge. Postali su ministri, zakonodavci, poreznici i čuvari gradskih kapija.
Uloga žena samuraja
Tokom Tokugawa šogunata, porodice regionalnih vladara morale su živjeti u prijestolnici Edo (današnji Tokio), praktično kao taoci.
To je povećalo značaj žena u samurajskim porodicama. One su upravljale domaćinstvima koja su često brojala desetine članova, nadzirale obrazovanje djece i vodile društveni život u skladu sa strogim pravilima.
U umjetnosti tog doba često su prikazivani legendarni samuraji, ali i ratnice poput Tomoe Gozen, koja je, prema legendi, u bitci 1184. godine golim rukama ubila neprijateljskog ratnika.
Ukidanje i ponovno rađanje mita
Tokom Meiji ere (1868–1912), Japan se modernizirao, a samurajski stalež je službeno ukinut 1869. godine.
„Tada samuraj postaje čista fikcija“, kaže Buckland. Nakon perioda odbacivanja, nostalgija je vratila interes za njihovu sliku.
Na Zapadu je knjiga Bushido: Duša Japana (1899) popularizirala idealiziranu sliku samuraja kao moralnog uzora. U Japanu je njihova slika tokom 20. stoljeća korištena i kao nacionalistička propaganda.
Nakon Drugog svjetskog rata, samuraji su oživjeli na filmu. Režiser Akira Kurosawa ostavio je dubok trag na svjetsku kinematografiju. Njegov film Sedam samuraja poslužio je kao inspiracija za Sedmoricu veličanstvenih, dok je Yojimbo inspirirao vestern Za šaku dolara.
Holivud je kasnije snimio filmove poput The Last Samurai i 47 Ronin, dok je popularnost potvrđena uspjehom serije Shōgun.
Čak su i Ratovi zvijezda inspirisani samurajskom estetikom – Darth Vaderov oklop nosi jasne elemente tradicionalnog samurajskog oklopa.
Istina iza legende
Prava priča o samurajima je priča o evoluciji i prilagodbi – od srednjovjekovnih plaćenika do birokrata i mecena umjetnosti.
Iako je njihova historija složena, legenda o samurajima ostaje trajan izvor fascinacije u umjetnosti, filmu, igrama i književnosti.
„Nadamo se“, kaže Buckland, „da će ljudi biti inspirisani da stvore nove interpretacije samuraja.“
Izložba Samurai otvorena je u Britanskom muzeju u Londonu do 4. maja.
